Van der Vaart raakt gevoelige grens tussen grap en schade

Rafael van der Vaart heeft zijn excuses aangeboden na een opmerking over Japanners tijdens een uitzending van de NOS. De oud-international analyseerde de rol van Micky van de Ven bij de 2-2 tegen Japan en zei daarbij dat Van de Ven zijn tegenstander kwijt was. Daarna volgde de zin die de uitzending zou gaan overheersen: “Ze lijken natuurlijk wel allemaal op elkaar, misschien dacht-ie dat…”

(Tekst gaat verder na de afbeelding)

Van der Vaart merkte direct dat zijn woorden konden blijven hangen. Hij zei er meteen achteraan dat het “een grapje” was en dat hij bijna niets meer durfde te zeggen. Die correctie kwam snel, maar de opmerking was al gemaakt.

Inmiddels heeft Van der Vaart spijt betuigd. In een statement zegt hij te begrijpen dat mensen zijn woorden als kwetsend hebben ervaren. “Daar heb ik heel veel spijt van”, laat hij weten. Ook benadrukt hij dat hij geen racistische of discriminerende bedoelingen had.

Daar zit precies de spanning in deze rel.

Van der Vaart maakt NOS-grap die groter wordt dan de analyse

De opmerking viel in een voetbalanalyse, op een moment waarop het eigenlijk over verdedigen moest gaan. Van de Ven was zijn directe tegenstander kwijtgeraakt bij een Japans doelpunt. Daar had Van der Vaart op kunnen blijven zitten: positionering, concentratie, rugdekking, communicatie.

Hij koos voor een grap.

Dat is op zichzelf geen verrassing. Van der Vaart is als analist vaak los, direct en soms wat plagerig. Dat maakt hem voor veel kijkers ook prettig om naar te luisteren. Hij praat niet alsof hij een mediatraining opleest. Hij reageert vanuit gevoel, vanuit voetbaltaal, vanuit de studio.

Alleen werkt dat niet altijd.

Een opmerking die aan tafel misschien wordt bedoeld als luchtig tussenzinnetje, kan buiten die tafel een heel andere lading krijgen. Zeker tijdens een WK, waar de wedstrijd niet alleen door Nederlandse kijkers wordt gevolgd. Clips reizen sneller dan context. Eén zin is genoeg.

Dat gebeurde hier ook.

Excuses van Van der Vaart draaien om intentie en impact

Van der Vaart zegt dat hij niemand wilde kwetsen. Dat is belangrijk om te benoemen, omdat intentie meespeelt in hoe zo’n moment wordt beoordeeld. Hij spreekt in zijn statement ook uit dat hij de reacties serieus neemt en begrijpt dat zijn woorden anders geïnterpreteerd kunnen worden.

Toch is intentie niet het hele verhaal.

Voor mensen die de opmerking als pijnlijk of discriminerend ervaren, maakt het niet alles goed dat Van der Vaart het als grap bedoelde. De zin verwijst naar een stereotype dat veel mensen herkennen als kwetsend. Dan gaat het niet alleen om wat de spreker wilde zeggen, maar ook om wat de woorden doen zodra ze hardop zijn uitgesproken.

Dat is voor analisten soms een moeilijke omslag. In een studio voelt een uitzending snel als een gesprek tussen oud-voetballers. Een grapje, een lach, een korte observatie. Maar live-tv is geen kleedkamer en geen appgroep. Zeker niet bij de NOS, zeker niet op een WK.

Van der Vaart lijkt dat zelf ook te beseffen. Zijn excuses zijn niet achteloos geformuleerd. Hij zegt spijt te hebben, biedt excuses aan als hij mensen pijn heeft gedaan en probeert tegelijk zijn bedoeling uit te leggen.

Dat is een smalle lijn.

NOS-uitzending laat zien hoe snel tv-taal kantelt

Voetbalpraat leeft van spontaniteit. Analisten die alleen veilige zinnen uitspreken, worden al snel saai. Kijkers willen juist horen wat oud-spelers zien, voelen en denken. Daar hoort soms humor bij. Daar hoort ook scherpe taal bij.

Maar spontaniteit heeft een prijs.

De grens wordt zichtbaar op het moment dat een grap niet meer wordt ontvangen als grap. Dan valt de luchtigheid weg en blijft de formulering over. In dit geval ging het om een opmerking over uiterlijk en afkomst. Dan wordt de marge kleiner.

Dat maakt deze rel groter dan Van der Vaart alleen. Veel oud-voetballers zijn juist interessant op televisie omdat ze niet als beroepspresentatoren klinken. Ze brengen de kleedkamer mee. Ze praten zoals voetballers onderling praten. Dat kan verfrissend zijn, maar op een groot publiek podium kan precies die losse toon tegen hen werken.

Van der Vaart is daarin geen uitzondering. Hij is wel degene bij wie het nu misging.

WK-context maakt de opmerking over Japan gevoeliger

Dat de opmerking internationaal werd opgepikt, is logisch. Het ging over Japan, tijdens een WK, in een wedstrijd waarin Nederland punten verspeelde. De Japanse ploeg was niet zomaar decor in een Nederlandse analyse. Japan was de tegenstander, met spelers, supporters en media die ook meekijken.

Dan wordt een grap over Japanners sneller iets groters.

Van der Vaart probeerde later duidelijk te maken dat hij geen racistische of discriminerende bedoelingen had. Dat kan waar zijn. Tegelijk laat de reactie op zijn woorden zien dat zo’n uitleg niet altijd genoeg is om het gevoel rond een uitspraak weg te nemen.

Sommige opmerkingen zijn niet alleen gevoelig door wie ze maakt, maar door de geschiedenis die eraan vastzit. “Ze lijken allemaal op elkaar” is geen neutrale zin. Het is een bekende manier waarop Aziatische mensen vaker zijn weggezet. Ook als Van der Vaart die laag niet bewust wilde oproepen, kwam die bij veel mensen wel mee.

Daar zit de schade.

Van der Vaart-rel vraagt om meer dan alleen spijt

De excuses van Van der Vaart zijn nodig. Ze halen de angel niet automatisch uit het moment, maar ze erkennen wel dat zijn woorden verkeerd konden landen. Dat is de eerste stap.

Wat daarna overblijft, is de vraag hoe voetbalprogramma’s met dit soort momenten omgaan. Niet door alle humor uit analyses te halen. Dan blijft er weinig over. Wel door scherper te zijn op woorden die over groepen mensen gaan, zeker bij afkomst, uiterlijk of nationaliteit.

Van der Vaart zal dit moment waarschijnlijk meenemen. Hij is ervaren genoeg om te weten hoe televisie werkt, maar dit laat zien dat zelfs ervaren analisten kunnen worden ingehaald door één losse zin.

Een grap kan klein bedoeld zijn.

De gevolgen zijn dat soms niet.

Ga je nog niet zo goed in de WK-poule? Hier wat tips