Collectief straffen zonder daders te pakken: waarom het blijft wringen

Ajax moet op 14 maart tegen Sparta Rotterdam de vakken 125 tot en met 129 achter één van de doelen leeg houden. De aanleiding is de vuurwerkactie tijdens Ajax–FC Groningen eind november, een wedstrijd die na zes minuten werd gestaakt en later zonder publiek werd uitgespeeld. De club gaat akkoord met het schikkingsvoorstel van de aanklager betaald voetbal, die daarbij meeweegt dat Ajax de F-side eerder al zelf leeg hield tegen Feyenoord.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Op papier is het een overzichtelijke straf: lege stoelen en een boete, klaar. In de praktijk is het weer zo’n maatregel die een oud debat open trekt. Want collectief straffen werkt alleen écht als de individuele verantwoordelijkheid óók zichtbaar wordt. Anders blijft het wringen: de massa voelt de klap, terwijl de daders voor veel supporters anoniem blijven.

Het gevoel van “we worden allemaal gestraft” is niet zomaar emotie

De meeste mensen op de F-side komen voor voetbal. Voor sfeer, zang, spanning, die ene minuut waarin een stadion aanvoelt als één blok. Die mensen hebben geen vuurwerkmitrailleur binnengebracht en niemand aan de kant geduwd bij een nooduitgang. Toch zijn zij het die nu het meest directe gevolg merken: geen plek, geen routine, geen thuisvak dat de toon zet.

Dat gevoel is begrijpelijk, maar ook gevaarlijk. Niet omdat supporters geen kritiek mogen hebben, maar omdat collectieve straffen snel kunnen worden gelezen als willekeurig. En willekeur is precies het gif waar supportersrelaties van verharden. Dan verschuift het gesprek van “dit was onacceptabel” naar “ze pakken ons toch altijd”, en dat helpt niemand: niet de club, niet de KNVB, niet de mensen die wél veilig voetbal willen.

Waarom de aanklager juist wél naar collectieve straffen grijpt

Tegelijk is het niet moeilijk te zien waarom dit soort straffen steeds vaker op tafel komen. Vuurwerk is al jaren een terugkerend probleem in stadions, en als het zó heftig is dat een wedstrijd na zes minuten wordt gestaakt, moet er een reactie volgen. De aanklager betaald voetbal wil een signaal afgeven: dit is een grens. En zo’n signaal moet zichtbaar zijn, anders verdwijnt het in het nieuws van de volgende speeldag.

Een leeg vak is zichtbaar. Het verandert de beleving, het zet druk op de club, en het dwingt tot een gesprek over veiligheid. Dat is ook waarom Ajax zelf eerder al de F-side leeg hield tegen Feyenoord: preventief, en tegelijk als statement naar buiten. De aanklager heeft dat nu meegewogen. Je zou kunnen zeggen: Ajax heeft al een deel “vooraf” betaald.

Alleen blijft de vraag: wat is de volgende stap?

Zonder individuele daders blijft het een straf die vooral de verkeerde kant op werkt

Het probleem met collectieve maatregelen is niet dat ze per definitie onrechtvaardig zijn. Het probleem is dat ze pas draagvlak krijgen als iedereen ziet dat de echte daders óók worden geraakt. Dat is het moment waarop gewone supporters kunnen denken: oké, dit is nodig, want we willen dit zelf ook niet.

Maar als dat stuk ontbreekt, krijgt de maatregel een andere lading. Dan voelt het als symboolpolitiek: lege stoelen voor de camera, terwijl de mensen die het veroorzaakten over een paar weken weer ergens binnenlopen. Of in elk geval: zo voelt het voor velen, zelfs als er achter de schermen wél onderzoek loopt.

Daar zit ook een communicatieprobleem. Clubs en autoriteiten kunnen niet alles delen, zeker niet als er juridische trajecten lopen. Maar totale stilte voedt speculatie. En speculatie wordt al snel wantrouwen.

Ajax zit klem: veiligheid afdwingen zonder je achterban kwijt te raken

Voor Ajax is dit een lastig evenwicht. De club moet laten zien dat veiligheid prioriteit heeft en dat er consequenties zijn. Tegelijk is de harde kern een onderdeel van de clubcultuur, hoe ongemakkelijk dat soms ook is. De sfeer, het thuisgevoel, de identiteit: je kunt er niet omheen.

Als de club te soft lijkt, krijgt het verwijt dat het de controle kwijt is. Als de club te hard lijkt, wordt het een strijd met de eigen achterban. En in die strijd is er zelden een winnaar. Zeker niet sportief: een leeg thuisvak is ook gewoon minder steun, minder druk op de tegenstander, minder “Arena-gevoel”. Dat is niet de reden van de straf, maar het is wel een gevolg.

En zo wordt iets dat begon als een veiligheidsmaatregel alsnog een factor die het voetbal zelf raakt.

Wat “werken” eigenlijk betekent bij dit soort straffen

De grote vraag is altijd: voorkomt dit de volgende keer vuurwerk? Daar is geen simpele ja of nee op. Een leeg vak kan afschrikken, maar het kan ook verharden. Het kan het gesprek opener maken, maar ook de kampen verder uit elkaar trekken.

Het werkt pas écht als er meerdere lagen tegelijk bewegen:

• betere controle en toegangsprocedures in en rond het stadion

• duidelijke sancties richting individuen (stadionverboden, vervolging waar nodig)

• een club die consistent is: niet alleen reageren als het misgaat, maar ook preventief handelen

• supporters die intern ook grenzen stellen, omdat zij de sfeer mede dragen

Dat laatste is het meest ongemakkelijke punt, maar ook het meest realistische. In elke harde kern zit een interne hiërarchie. Als de groep zelf nooit corrigeert, blijft de club achter de feiten aanlopen.

De wedstrijd tegen Sparta is maar één avond, maar het gesprek eromheen duurt langer

Ajax speelt tegen Sparta met lege vakken 125-129. De straf is concreet, afgebakend, en over een paar weken is die ene wedstrijd voorbij. Maar het mechanisme erachter verdwijnt niet. Volgende keer is er weer een incident bij een andere club, en dan volgt dezelfde discussie: collectief straffen, ja of nee?

Daarom wringt het zo: iedereen wil veiligheid. Maar niemand wil het gevoel hebben dat hij betaalt voor andermans daad. Zolang het pad naar individuele verantwoordelijkheid niet zichtbaar genoeg is, blijft dat gevoel terugkomen. En elke keer dat het terugkomt, wordt het lastiger om nog één keer “draagvlak” te vragen.

De lege stoelen zijn een duidelijk signaal. Alleen: het echte signaal, dat daders er niet mee wegkomen, moet minstens zo duidelijk worden. Anders blijft het een maatregel die vooral de verkeerde mensen pijn doet en dat is op de lange termijn precies wat je in een stadion niet wil.

Dolberg wankelt en moet vrezen voor positie Deense elftal