Waarom toplanden op dit WK steeds vaker vastlopen

Spanje had de bal, Nederland had de namen en België had de reputatie. Toch leverde het in de eerste groepsronde weinig overtuiging op. Spanje bleef tegen Kaapverdië steken op 0-0, Oranje gaf tegen Japan een voorsprong weg en België kwam niet verder dan 1-1 tegen Egypte.

Dat zijn niet allemaal klassieke WK-stunts. Japan is geen figurant. Egypte heeft met Mohamed Salah en Omar Marmoush genoeg kwaliteit om ieder topland pijn te doen. Maar het beeld past wel in een bredere lijn van dit toernooi: de favorieten krijgen het steeds moeilijker tegen ploegen die zonder bal precies weten wat ze doen.

(Tekst gaat verder onder afbeelding)

The Athletic legde die ontwikkeling deze week goed bloot in een tactische analyse. Het probleem zit niet alleen in lage blokken, maar vooral in midblocks: ploegen die rond de middenlijn compact blijven, de as dichtzetten en wachten tot de topploeg zelf ongeduldig wordt. Daar begint de irritatie.

Toplanden komen niet meer weg met alleen betere spelers

Lange tijd konden de grootste landen zich veel permitteren. Zet goede spelers in een logische veldbezetting, geef ze de bal en vroeg of laat vinden ze wel iets. Een steekpass. Een individuele actie. Een voorzet die net goed valt. Dat is op dit WK minder vanzelfsprekend.

Kleinere landen verdedigen niet meer alleen met veel mensen achter de bal. Ze weten wanneer ze moeten uitstappen. Ze weten welke speler niet vrij mag draaien. Ze weten hoe ze de tegenstander naar de zijkant moeten dwingen. Het zijn geen noodverbanden meer, maar getrainde blokken. Dat maakt het verschil. Een topland kan nog steeds de bal hebben, maar zonder dat de tegenstander echt pijn voelt.

Nederland tegen Japan was daar een goed voorbeeld van. Japan verdedigde in fases vanuit een 5-2-3-achtige structuur, maar schoof geregeld door naar iets dat meer op 4-4-2 of 5-3-2 leek. De gedachte was helder: Frenkie de Jong mocht niet rustig de wedstrijd gaan besturen. Kubo en Maeda bewogen zo dat De Jong minder vaak vrij kon openen. Oranje had dus balbezit, maar Japan had een beter plan. Vooral na de verzwakkende wissels van het Nederlands elftal.

Oranje speelde tegen Japan alsof het steeds moest zoeken

Nederland had tegen Japan 54,9 procent balbezit, kwam tot tien doelpogingen en noteerde een hogere xG dan de Japanners: 0,63 tegenover 0,34. Op papier was dat geen chaoswedstrijd, maar de realiteit was anders. Japan zette veel meer drukmomenten: 316 verdedigende pressures tegenover 194 van Nederland. Ook liep Japan meer kilometers: 109,4 tegenover 102,9. Dat zijn geen heilige cijfers, maar ze vertellen wel iets over de energie in de wedstrijd. Japan bleef jagen, kantelen en corrigeren. Nederland bleef zoeken naar de volgende oplossing.

Oranje brak vaak genoeg lijnen. De FIFA-data noteerde 88 voltooide line breaks voor Nederland, tegenover 72 voor Japan. Alleen zat het probleem daarna. De bal kwam wel verder, maar de wedstrijd ging niet echt open.

Dat is precies waar The Athletic op wees. Tegen een midblock is het niet genoeg om de juiste posities te bezetten. Je moet twijfel veroorzaken. Een wingback laten uitstappen. Een centrale verdediger lokken. Een middenvelder dwingen om te kiezen tussen druk zetten of zijn zone bewaken. Nederland deed dat soms, maar niet vaak genoeg.

Denzel Dumfries kwam in beeld, Crysencio Summerville maakte een fraaie goal en Frenkie de Jong had zijn momenten. Toch bleef het te vaak netjes. En netjes is tegen een goed blok meestal niet genoeg.

Spanje-Kaapverdië was de waarschuwing in hoofdletters

De duidelijkste wedstrijd in deze lijn was de 0-0 bij Spanje tegen Kaapverdië. Spanje had 65,7 procent balbezit, gaf 811 passes, kwam tot 27 doelpogingen en noteerde 2,26 xG. Kaapverdië kwam tot 0,13 xG.

Spanje stond bijna de hele middag op de helft van Kaapverdië. Volgens het FIFA Match Report speelde Spanje 40 procent van de eigen balbezitfases in de final third. Kaapverdië bracht zonder bal 60 procent van de tijd door in een low block. De wedstrijd had daardoor iets beklemmends. Spanje speelde, Kaapverdië overleefde, en met elke gemiste kans werd het geloof van de underdog groter.

Spanje gaf 39 voorzetten, waarvan dertig uit open spel. Dat klinkt als druk, maar het vertelt ook iets anders. Wie tegen een laag blok steeds vanaf de zijkant moet komen, speelt vaak precies waar de tegenstander je wil hebben. De zestien staat vol. De kopduels zijn voorspelbaar. De tweede bal wordt een gevecht en Kaapverdië won dat gevecht vaak genoeg.

Spanje had Pedri, Rodri, Gavi, Fabián Ruiz, Lamine Yamal en Nico Williams op het veld. Namen genoeg. Talent genoeg. Maar ruimte? Nauwelijks.

Kaapverdië liet zien hoe waardevol lijden kan zijn

Een laag blok wordt snel weggezet als anti-voetbal. Dat is te makkelijk. Wat Kaapverdië tegen Spanje deed, was meer dan alleen tegenhouden.

De ploeg moest voortdurend keuzes maken. Wie stapt uit? Wie blijft bij de spits? Wie pakt de tweede bal? Wanneer mag er even lucht komen? Dat soort wedstrijden vragen concentratie op detailniveau. Eén verkeerde stap en Spanje staat ineens vrij in de zestien.

De keeper van Kaapverdië was extreem veel betrokken, met negentig doelmanacties. De ploeg won bovendien 71 keer het balbezit terug, tegenover 41 Spaanse regains. Dat lijkt gek in een wedstrijd waarin Spanje de bal had, maar het past bij de wedstrijd: Kaapverdië moest steeds weer verdedigen, opruimen, corrigeren en opnieuw beginnen.

Dat is ook voetbal. Niet mooi in de klassieke zin. Wel effectief. En op een WK is effectief soms meer waard dan esthetiek.

België-Egypte was minder schokkend, maar wel veelzeggend

België tegen Egypte past net iets anders in het verhaal. Egypte is geen ploeg die alleen maar met de rug tegen de eigen zestien staat. Met Salah, Marmoush en Zizo heeft het land genoeg wapens om zelf iets te creëren. Toch was ook hier zichtbaar dat de oude verhoudingen verschuiven. België had 45,5 procent balbezit, Egypte 38,1 procent. De rest zat in betwiste fases. Alleen dat gegeven zegt al veel. België mocht de wedstrijd niet rustig in handen nemen.

Egypte maakte er een fysieke, scherpe, rommelige wedstrijd van. Precies het soort wedstrijd waarin een favoriet zich ongemakkelijk gaat voelen. De cijfers liegen niet. Egypte zette 258 pressures tegenover 227 van België, had 68 directe pressures tegenover 44 en dwong 52 balveroveringen af. België bleef steken op 41. Ook het aantal tackles viel op: Egypte kwam tot 59, België tot 28.

België had Kevin De Bruyne, Jérémy Doku, Leandro Trossard en later Romelu Lukaku. Toch bleef de ploeg lang achter de feiten aan lopen. Egypte kwam via Emam Ashour op voorsprong, België vond nog wel de gelijkmaker, maar kreeg de wedstrijd nooit echt bij de keel. Dat is precies het probleem voor toplanden op dit WK. Ze hebben vaak de betere spelers. Alleen bepaalt de betere ploeg niet automatisch meer hoe een wedstrijd voelt.

Dit WK draait om ploegen die zonder bal volwassen zijn

De rode draad is duidelijk. Toplanden worden niet ineens matig. De marge wordt kleiner. Een ploeg die goed verdedigt, is niet meer automatisch een ploeg die alleen maar hoopt. Japan had een plan voor Frenkie de Jong. Kaapverdië had een plan voor de Spaanse overmacht. Egypte had een plan om België uit zijn ritme te halen. 

Dat vraagt van toplanden meer dan balbezit. Ze moeten spanning creëren. Dat woord gebruikte The Athletic terecht. Spanning betekent dat je de tegenstander dwingt om te kiezen. Stapt de back uit, dan komt de buitenspeler vrij. Blijft de centrale verdediger staan, dan kan de middenvelder draaien. Schuift de controleur door, dan ligt er ruimte achter hem.

Zonder zulke kettingreacties wordt balbezit decoratie. Dan gaat de bal van links naar rechts, terug naar de centrale verdediger, weer naar de back, weer naar binnen. Het ziet er verzorgd uit. Het voelt veilig. En na een kwartier heeft de tegenstander precies wat hij wil: tijd, vertrouwen en een groeiend gevoel dat er iets te halen valt.

De verrassingen komen minder toevallig dan ze lijken

Daarom voelen de verrassingen op dit WK minder willekeurig dan vroeger. Spanje dat niet langs Kaapverdië komt, is op papier enorm. In de wedstrijd zelf zag je hoe het kon gebeuren. Nederland dat tegen Japan schichtig wordt, past in hetzelfde beeld. België dat met Egypte in een gevecht belandt ook. De favorieten blijven favoriet. Over meerdere wedstrijden komt kwaliteit vaak alsnog bovendrijven. Maar dit WK laat vroeg zien dat reputatie geen pressie overspeelt, geen blok openbreekt en geen tweede bal wint.

Daarvoor heb je patronen nodig. Tempo. Slimme loopacties. Spelers die niet alleen op de juiste plek staan, maar ook begrijpen waarom ze daar staan en precies daar wringt het bij meerdere toplanden.

Wie geen spanning creëert, krijgt vanzelf spanning terug. Dan wordt een WK-wedstrijd tegen Japan, Kaapverdië of Egypte ineens geen formaliteit meer.